कोल्हापूर | दि. २६ मार्च २०२६
मराठा इतिहासाचे गाढे अभ्यासक, ज्येष्ठ संशोधक आणि राजर्षी शाहू विचारांचे खंदे पुरस्कर्ते डॉ. जयसिंगराव पवार यांचे वयाच्या ८५ व्या वर्षी गुरुवारी पहाटे निधन झाले. गेल्या दीड महिन्यांपासून फुफ्फुसाच्या संसर्गामुळे त्यांच्यावर उपचार सुरू होते. त्यांच्या निधनाने इतिहास संशोधन क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली असून विविध स्तरांतून शोक व्यक्त केला जात आहे.
साध्या कुटुंबातून उंच भरारी
डॉ. पवार यांचा जन्म ३० डिसेंबर १९४१ रोजी सांगली जिल्ह्यातील तडसर येथे शेतकरी कुटुंबात झाला. प्राथमिक शिक्षण गावात घेतल्यानंतर त्यांनी कोल्हापूरमधील राजाराम महाविद्यालयात उच्च शिक्षण घेतले. Shivaji University चे पहिले कुलगुरू डॉ. अप्पासाहेब पवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी १९६४ पासून संशोधनाला सुरुवात केली. एम.ए. परीक्षेत विद्यापीठात प्रथम येण्याचा मान त्यांनी मिळवला होता.
मराठा इतिहासाचे सखोल संशोधक
डॉ. पवार यांनी मराठा इतिहासातील अनेक दुर्लक्षित पैलूंवर प्रकाश टाकला. विशेषतः छत्रपती संभाजी महाराज, छत्रपती राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई आणि महाराणी येसूबाई यांच्या जीवनावर त्यांनी सखोल अभ्यास केला. त्यांनी २५ हून अधिक ग्रंथ लिहिले असून ‘मराठ्यांचा इतिहास’, ‘मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध’ आणि ताराबाईंचे चरित्र ही त्यांची उल्लेखनीय कामे मानली जातात. ‘पंचगंगा तिरी’ हे त्यांचे आत्मचरित्रही विशेष गाजले.
शाहू विचारांचे जागतिक प्रसारक
डॉ. पवार यांना खऱ्या अर्थाने राजर्षी शाहू महाराज यांचे चरित्रकार म्हणून ओळखले जाते. शाहू महाराजांचे विचार जगभर पोहोचवण्यासाठी त्यांनी आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या संपादनाखाली तयार झालेला १२०० पानांचा शाहू स्मारक ग्रंथ हा इतिहास संशोधनातील मैलाचा दगड ठरला आहे. या ग्रंथाचे विविध भारतीय व परदेशी भाषांमध्ये अनुवाद करण्यातही त्यांचा मोठा वाटा होता.
पुरस्कार आणि गौरव
इतिहास संशोधनातील त्यांच्या कार्यासाठी त्यांना २१ हून अधिक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले होते. माजी राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील आणि प्रणव मुखर्जी यांच्या हस्ते त्यांचा विशेष गौरव झाला होता.
डॉ. जयसिंगराव पवार यांच्या निधनाने इतिहास संशोधन क्षेत्रातील एक दीपस्तंभ हरपला आहे. त्यांच्या लिखाणातून आणि विचारांतून पुढील पिढ्यांना इतिहासाकडे पाहण्याची प्रेरणा मिळत राहील.
